از جمله جشن های آریایی ، جشن های آتش است . امروزه تنها « جشن سوری » ، معروف به « چهارشنبه سوری » و نیز « جشن سده » برایمان به یادگار مانده است و در باره جشن های فراموش شده ی آتش ، به « آذرگان » در نهم آذر ماه و « شهریورگان » یا « آذر جشن » می توان اشاره داشت . آتش نزد ایرانیان نماد روشنی ، پاکی ، طراوت ، سازندگی ، زندگی ، تندرستی و در پایان بارزترین نماد خداوند در روی زمین است .

مجموعه ی آیین های نوروزی از « جشن سوری » ( چهارشنبه سوری ) آغاز می شود و با آیین سیزده بدر نوروز به سر انجام خود می رسد .

برخی را باور این است که با در نگر(نظر) آوردن واژه ی « چهارشنبه » که بر آمده از فرهنگ تازی و سامی است ، پس « چهارشنبه سوری » ارمغانی از سوی تازیان است ، چرا که همانگونه که می دانیم ، در ایران باستان هر روزی نامی ویژه داشته است ( هرمزد روز ، وهمن روز ، اردوهشت روز ، شهروَر روز ، خرداد روز ، سروش روز ، مهر روز ، زامیاد روز و … ) و نشانی از بخش بندی امروزین چهارهفته ایی و نام های آنان به چشم نمی خورد .

يکي از آيينهاي نوروزي امروز - که بايستي آميزه اي از چند رسم متفاوت باشد - " مراسم چهارشنبه سوري " است که در برخي از شهرها آن را چهارشنبه آخر سال  گويند.  دربارهً چهارشنبه سوري، کتاب ها و سندهاي تاريخي، مطلبي يا اشاره اي نمي يابيم و تنها در اين قرن اخير، يا دقيق تر، در اين نيم قرن اخير است که مقاله ها و پژوهشهاي متعددي در اين باره منتشر شده و يا در نوشته هاي مربوط به نوروز به چهارشنبه سوري نيز پرداخته اند.  

برگزاري چهارشنبه سوري، که در همهً شهرها و روستاهاي ايران سراغ داريم، بدين صورت است که شب آخرين چهارشنبهً سال ( يعني نزديک غروب آفتاب روز سه شنبه )، بيرون از خانه، جلو در، در فضايي مناسب، آتشي مي افروزند، و اهل خانه، زن و مرد و کودک از روي آتش مي پرند و با گفتن : " زردي من از تو، سرخي تو از من "، بيماري ها و ناراحتي ها و نگراني هاي سال کهنه را به آتش مي سپارند، تا سال نو را با آسودگي و شادي آغاز کنند. تا زماني که از ظرف هاي سفالين چون، کاسه و بشقاب و کوزه، در خانه استفاده مي شد، پس از خانه تکاني، کوزهً کهنه اي از پشت بام خانه به کوچه مي انداختند؛ کوزه اي که در آن آب و چند سکه ريخته بودند. اسفند دود کردن و آجيل خودرن، فال گرفتن، " فال گوش " ( در کوي و گذر به حرف عابران گوش دادن و از مضمون آن ها براي نيت خود تفاًول زدن. ) و " قاشق زني " ( معمولا زنان روي خود را مي پوشانند و با قاشق، يا کليد به خانه ها در مي زنند، صاحب خانه شيريني، ميوه و يا پول در ظرف آنها مي گذارد. ) نيز از باورها و رسم هايي است که به ويژه در بين نوجوانان، هنوز به کلي فراموش نشده است؛ و اين رسم ها و باورها در شهرهاي مختلف با يکديگر متفاوت اند. 

ز بامداد سعادت سه بوسه داد مرا                            

    که بامداد عنایت خجسته باد مرا

به یاد آر دلا تا چه خواب دیدی دوش                         

   که بامداد سعادت دری گشاد مرا

مگر به خواب بدیدم که مه مرا برداشت                     

     ببرد بر فلک و بر فلک نهاد مرا

چو اندرآید یارم چه خوش بود به خدا                          

  چو گیرد او به کنارم چه خوش بود به خدا

چو شیر پنجه نهد بر شکسته آهوی خویش                

       که ای عزیز شکارم چه خوش بود به خدا

گریزپای رهش را کشان کشان ببرند                   

         بر آسمان چهارم چه خوش بود به خدا

ز بهر غیرت آموخت آدم اسما را                             

   ببافت جامع کل پرده های اجزا را

برای غیر بود غیرت و چو غیر نبود                          

  چرا نمود دو تا آن یگانه یکتا را

دهان پر است جهان خموش را از راز                        

  چه مانع ست فصیحان حرف پیما را

چه نیکبخت کسی که خدای خواند تو را                       

   درآ درآ به سعادت درت گشاد خدا

که برگشاید درها مفتح الابواب                             

      که نزل و منزل بخشید نحن نزلنا

که دانه را بشکافد ندا کند به درخت                       

       که سر برآر به بالا و می فشان خرما

روم به حجره خیاط عاشقان فردا                            

     من درازقبا با هزار گز سودا

ببردت ز یزید و بدوزدت بر زید                              

   بدین یکی کندت جفت و زان دگر عذرا

بدان یکیت بدوزد که دل نهی همه عمر                       

   زهی بریشم و بخیه زهی ید بیضا

من از کجا غم و شادی این جهان ز کجا                        

 من از کجا غم باران و ناودان ز کجا

چرا به عالم اصلی خویش وانروم                            

    دل از کجا و تماشای خاکدان ز کجا

چو خر ندارم و خربنده نیستم ای جان                       

    من از کجا غم پالان و کودبان ز کجا

درخت اگر متحرک بدی ز جای به جا                        

   نه رنج اره کشیدی نه زخم های جفا

نه آفتاب و نه مهتاب نور بخشیدی                            

    اگر مقیم بدندی چو صخره صما

فرات و دجله و جیحون چه تلخ بودندی                         

 اگر مقیم بدندی به جای چون دریا

اگر تو عاشق عشقی و عشق را جویا                         

   بگیر خنجر تیز و ببر گلوی حیا

بدتنک سد عظیم است در روش ناموس                      

    حدیث بی غرض است این قبول کن به صفا

هزار گونه جنون از چه کرد آن مجنون                      

   هزار شید برآورد آن گزین شیدا

اسیر شیشه کن آن جنیان دانا را                            

      بریز خون دل آن خونیان صهبا را

ربوده اند کلاه هزار خسرو را                             

      قبای لعل ببخشیده چهره ما را

به گاه جلوه چو طاووس عقل ها برده                  

          گشاده چون دل عشاق پر رعنا را

باز بنفشه رسید جانب سوسن دوتا                          

      باز گل لعل پوش می بدراند قبا

بازرسیدند شاد زان سوی عالم چو باد                      

     مست و خرامان و خوش سبزقبایان ما

سرو علمدار رفت سوخت خزان را به تفت                   

   وز سر که رخ نمود لاله شیرین لقا

ديشب به سيل اشک ره خواب می‌زدم

نقشی به ياد خط تو بر آب می‌زدم

ابروی يار در نظر و خرقه سوخته

جامی به ياد گوشه محراب می‌زدم

هر مرغ فکر کز سر شاخ سخن بجست

بازش ز طره تو به مضراب می‌زدم

سال‌ها پيروی مذهب رندان کردم

تا به فتوی خرد حرص به زندان کردم

من به سرمنزل عنقا نه به خود بردم راه

قطع اين مرحله با مرغ سليمان کردم

سايه‌ای بر دل ريشم فکن ای گنج روان

که من اين خانه به سودای تو ويران کر

مرا می‌بينی و هر دم زيادت می‌کنی دردم

تو را می‌بينم و ميلم زيادت می‌شود هر دم

به سامانم نمی‌پرسی نمی‌دانم چه سر داری

به درمانم نمی‌کوشی نمی‌دانی مگر دردم

نه راه است اين که بگذاری مرا بر خاک و بگريزی

گذاری آر و بازم پرس تا خاک رهت گردم

فاش می‌گويم و از گفته خود دلشادم

بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم

طاير گلشن قدسم چه دهم شرح فراق

که در اين دامگه حادثه چون افتادم

من ملک بودم و فردوس برين جايم بود

آدم آورد در اين دير خراب آبادم

زلف بر باد مده تا ندهی بر بادم

ناز بنياد مکن تا نکنی بنيادم

می مخور با همه کس تا نخورم خون جگر

سر مکش تا نکشد سر به فلک فريادم

زلف را حلقه مکن تا نکنی دربندم

طره را تاب مده تا ندهی بر بادم

به غير از آن که بشد دين و دانش از دستم

بيا بگو که ز عشقت چه طرف بربستم

اگر چه خرمن عمرم غم تو داد به باد

به خاک پای عزيزت که عهد نشکستم

چو ذره گر چه حقيرم ببين به دولت عشق

که در هوای رخت چون به مهر پيوستم

دوش بيماری چشم تو ببرد از دستم

ليکن از لطف لبت صورت جان می‌بستم

عشق من با خط مشکين تو امروزی نيست

ديرگاه است کز اين جام هلالی مستم

از ثبات خودم اين نکته خوش آمد که به جور

در سر کوی تو از پای طلب ننشستم

بازآی ساقيا که هواخواه خدمتم

مشتاق بندگی و دعاگوی دولتم

زان جا که فيض جام سعادت فروغ توست

بيرون شدی نمای ز ظلمات حيرتم

هر چند غرق بحر گناهم ز صد جهت

تا آشنای عشق شدم ز اهل رحمتم

بشری اذ السلامه حلت بذی سلم

لله حمد معترف غايه النعم

آن خوش خبر کجاست که اين فتح مژده داد

تا جان فشانمش چو زر و سيم در قدم

از بازگشت شاه در اين طرفه منزل است

آهنگ خصم او به سراپرده عدم

عاشق روی جوانی خوش نوخاسته‌ام

و از خدا دولت اين غم به دعا خواسته‌ام

عاشق و رند و نظربازم و می‌گويم فاش

تا بدانی که به چندين هنر آراسته‌ام

شرمم از خرقه آلوده خود می‌آيد

که بر او وصله به صد شعبده پيراسته‌ام

گر نه تهی باشدی بیشترین جوی ها                          

    خواجه چرا می دود تشنه در این کوی ها

خم که در او باده نیست هست خم از باد پر                

     خم پر از باد کی سرخ کند روی ها

هست تهی خارها نیست در او بوی گل                    

      کور بجوید ز خار لطف گل و بوی ها

ای در ما را زده شمع سرایی درآ                              

  خانه دل آن توست خانه خدایی درآ

خانه ز تو تافته ست روشنیی یافته ست                       

   ای دل و جان جای تو ای تو کجایی درآ

ای صنم خانگی مایه دیوانگی                             

        ای همه خوبی تو را پس تو کرایی درآ

از جهت ره زدن راه درآرد مرا                               

   تا به کف رهزنان بازسپارد مرا

آنک زند هر دمی راه دو صد قافله                            

   من چه زنم پیش او او به چه آرد مرا

من سر و پا گم کنم دل ز جهان برکنم                       

     گر نفسی او به لطف سر بنخارد مرا

ای که به هنگام درد راحت جانی مرا                          

  وی که به تلخی فقر گنج روانی مرا

آن چه نبردست وهم عقل ندیدست و فهم                     

    از تو به جانم رسید قبله ازانی مرا

از کرمت من به ناز می نگرم در بقا                        

     کی بفریبد شها دولت فانی مرا

ای همه خوبی تو را پس تو کرایی که را                    

    ای گل در باغ ما پس تو کجایی کجا

سوسن با صد زبان از تو نشانم نداد                         

    گفت رو از من مجو غیر دعا و ثنا

از کف تو ای قمر باغ دهان پرشکر                       

      وز کف تو بی خبر با همه برگ و نوا

چند گریزی ز ما چند روی جا به جا                           

 جان تو در دست ماست همچو گلوی عصا

چند بکردی طواف گرد جهان از گزاف                       

  زین رمه پر ز لاف هیچ تو دیدی وفا

روز دو سه ای زحیر گرد جهان گشته گیر                   

   همچو سگان مرده گیر گرسنه و بی نوا

سر بر گریبان درست صوفی اسرار را                        

  تا چه برآرد ز غیب عاقبت کار را

می که به خم حقست راز دلش مطلق ست                   

    لیک بر او هم دق ست عاشق بیدار را

آب چو خاکی بده باد در آتش شده                           

     عشق به هم برزده خیمه این چار را

آمد بهار خرم آمد نگار ما                                       

  چون صد هزار تنگ شکر در کنار ما

آمد مهی که مجلس جان زو منورست                      

      تا بشکند ز باده گلگون خمار ما

شاد آمدی بیا و ملوکانه آمدی                                 

    ای سرو گلستان چمن و لاله زار ما